4. 4
- Thơ họa "bút chiến" có "hùm, cọp":
+ Phan Văn Trị và Tôn Thọ Tường:
Tôn Thọ Tường là quan nhà Nguyễn hai thời Thiệu Trị và Tự Đức....Sau đó theo Pháp nên bị những nhà chống Pháp chỉ trích. Tường làm 10 bài thơ liên hoàn để thanh minh và ví Pháp như "miệng cọp" không dễ gì "chọc":
Giang Sơn ba tỉnh (bài 1)
Giang nam ba tỉnh hãy còn đây,
Trời đất xui chi đến nỗi này?
Chớp nhoáng thẳng bon dây thép kéo
Mây tuôn đẹn kịt khói tàu bay.
Xăn văn thầm tính, thương đôi chỗ,
Khấp khởi riêng lo, biết những ngày.
Miệng cọp hàm rồng chưa dễ chọc,
Khuyên đàn con trẻ chớ thày lay!
Sau khi 10 bài thơ của Tôn Thọ Tường ra đời, Phan Văn Trị - nhà chí sĩ chống Pháp đã họa lại. Ông giễu họ Tôn dựa vào Pháp tức "mượn hơi hùm" để "rung cây nhát khỉ". Ông khẳng định rằng những người chống Pháp như ông không phải là "khỉ" để dễ bị hùm nhát:
Họa "Giang Sơn ba tỉnh (bài 1)
Hơn thua chưa quyết đó cùng đây,
Chẳng đã, nên ta phải thế này.
Bến Nghé quản bao cơn lửa cháy,
Cồn Rồng dầu mặc muội tro bay.
Nuôi muông giết thỏ còn chờ thủa,
Bửa lưới săn nai cũng có ngày.
Đừng mượn hơi hùm rung nhát khỉ,
Lòng ta sắt đá, há lung lay.
+ Hồ Xuân Hương và Chiêu Hổ:
Xuân Hương:
Ông đồ tỉnh, ông đồ say
Cớ sao ghẹo nguyệt giữa ban ngày
Này này chị bảo cho biết
Chốn đó hang hùm, chớ mó tay.
Chiêu Hổ
Này ông tỉnh! Này ông say!
Này ông ghẹo nguyệt giữa ban ngày!
Hang hùm ví bẵng không ai mó,
Sao có hùm con bỗng trốc tay ?
Chỗ này mà… chui vào thì không có đường ra. Thối lui! Thối!
- "Khánh Hòa đạo trung" của Nguyễn Thông (1827-1884): Nhà thơ, văn, nhà hoạt động chính trị và quan lại trong triều nhà Nguyễn thời Pháp xâm lược. Ông làm quan Án Sát Khánh Hòa năm 1867. Khi đi ra Quảng Ngãi, vô Bình Thuận ngang qua Khánh Hòa, ông làm bài thơ "Khánh Hòa đạo trung" (Giữa đường qua tỉnh Khánh Hòa):
慶 和 道 中
銅 柱 摧 殘 十 六 朝，
天 衣 古 塔 倚 層 霄。
山 盤 香 樹 鐘 秀 氣，
海 拍 懸 崖 泄 怒 潮。
一 路 松 篁 驕 虎 豹，
數 家 煙 火 集 漁 樵。
占 還 遺 跡 空 回 首，
雲 裏 梯 田 擢 黍 苖。
Đồng trụ tồi tàn thập lục triều,
Thiên Y cổ tháp ỷ tằng tiêu.
Sơn bàn hương thụ chung tú khí,
Hải phách huyền nhai tiết nộ triều.
Nhất lộ tùng hoàng kiêu hổ báo,
Sổ gia yên hoả tập ngư tiều.
Chiêm Hoàn di tích không hồi thủ,
Vân lý thê điền trạc thử miêu
Trong đó có hai câu luận nói về cọp Khánh Hòa:
Nhất lộ tùng hoàng kiêu hổ báo,
Sổ gia yên hoả tập ngư tiều.
(Một lối tung hoành đầy loài hổ báo. Xen trong khói lửa phủ ngư tiều).
và bài "Thứ Hòa Mã" (Đóng quân ở trạm Hòa Mã - Vạn Ninh), có hai câu:
Hổ tích kình ba thập bát trình.
Thiên nhai độc dạ lữ hồn kinh.
(Sóng Kình dấu cọp mười tám ngã, Núi rừng lữ khách dạo hồn kinh)
- "Tống Tỷ Bộ Nguyễn Hy Phần dự cáo quy Khánh Hòa" của Nguyễn Tư Giản: Nguyễn Tư Giản (1823-1890), đỗ tiến sĩ, làm quan 7 triều ở Nội Các triều Nguyễn. Bài "Thơ tiễn ông Hy Phần (Nguyễn Thông) ở Bộ Hình cáo quan về Khánh Hòa" có câu:
Đại Lãnh văn viên cô nguyệt hạ
Nha Trang xạ hổ loạn vân gian.
(Đại Lãnh vượn kêu trăng lành lạnh, Nha Trang bắn cọp loạn mây ngàn).
Cọp Khánh Hòa nhiều đến mức chúng trở thành "chất liệu" của thi ca. Bây giờ, cọp Khánh Hòa cũng gần tuyệt chủng nhưng "cọp" phá rừng, "cọp" bóc lột vẫn chẳng chịu "tuyệt chủng" cho dân nhờ.
- "Le Lion abattu par l’homme" (Người giết Cọp) của Jean de La Fontaine (1621 - 1695): Nhà thơ ngụ ngôn Pháp nổi tiếng. 43 bài thơ trong "Fables - De La Fontaine" (Ngụ ngôn La Fontaine) của ông có hai truyện thơ về... con cọp? Đó là "Le Lion abattu par l'homme" và "Le Linon, Le Loup et Le Renard":
Le Lion abattu par l'homme
On exposait une peinture
Où l'artisan avait tracé
Un Lion d'immense stature
Par un seul homme terrassé.
Les regardants en tiraient gloire.
Un Lion en passant rabattit leur caquet.
"Je vois bien, dit-il, qu'en effet
On vous donne ici la victoire ;
Mais l'Ouvrier vous a déçus :
Il avait liberté de feindre.
Avec plus de raison nous aurions le dessus,
Si mes confrères savaient peindre. "
(poesie.webnet.fr)
Người giết cọp
Trên bức-vách có tranh lạ kiểu,
Khen thợ đâu cũng khéo vẽ-vời,
Một con Cọp lớn tuyệt-vời,
Mà ra chỉ có một người giết xong.
Kẻ đứng ngắm thôi cùng tấm-tắc,
Cọp đâu qua, lập tức im mồm.
Cọp rằng: "Cứ đó ta nom,
Thì ra người khoẻ hơn hùm chẳng sai.
Nhưng thợ vẽ điêu-tai quá đỗi,
Bút có quyền tả dối sự đời.
Ví dầu Cọp biết vẽ-vời,
Tranh này hẳn khác, cảnh thời không ngoa."
Nguyễn Văn Vĩnh dịch (nguyenvanvinh.net).
- Le Lion, le Loup et le Ranard:
Le Lion, le Loup et le Ranard
Un lion, décrépit, goutteux, n'en pouvant plus,
Voulait que l'on trouvât remède à la vieillesse.
Alléguer l'impossible aux rois, c'est un abus.
Celui–ci parmi chaque espèce
Manda des médecins : il en est de tous arts :
Médecins au lion viennent de toutes parts ;
De tous côtés lui vient des donneurs de recettes.
Dans les visites qui sont faites,
Le renard se dispense, et se tient clos et coi.
Le loup en fait sa cour, daube, au coucher du roi,
Son camarade absent. Le prince, tout à l'heure,
Veut qu'on aille enfumer renard dans sa demeure,
Qu'on le fasse venir. Il vient, est présenté ;
Et sachant que le loup lui faisait cette affaire :
Je crains, sire, dit-il, qu'un rapport peu sincère
Ne m'ai à mépris imputé
D'avoir différé cet hommage ;
Mais j'étais en pélérinage,
Et m'acquittais d'un vœu fait pour votre santé.
Même j'ai vu dans mon voyage
Gens experts et savants, leur ai dit la langueur
Dont votre majesté craint à bon droit la suite.
Vous ne manquez que de chaleur :
Le long âge en vous l'a détruite.
D'un loup écorché vif appliquez-vous la peau
Toute chaude et toute fumante :
Le secret sans doute en est beau
Pour la nature défaillante.
Messire loup vous servira,
S'il vous plaît, de robe de chambre.
Le roi goûte cet avis–là
On écorche, on taille, on démembre
Messire loup. Le monarque en soupa,
Et de sa peau s'enveloppa.
Messieurs les courtisans, cessez de vous détruire ;
Faites, si vous pouvez, votre cour sans vous nuire !
Le mal se rend chez vous au quadruple du bien.
Les daubeurs ont leur tour, d'une ou d'autre manière ?
Vous êtes dans une carrière
Où l'on ne se pardonne rien.
(jdlf.com)
Sư tử, con Lang và con Hổ
Sư-tử sọm lại đau phong-thấp,
Muốn tìm thầy cứu-cấp bệnh già.
Lệnh vua đã tỏ ý ra,
Dẫu làm chẳng được ai mà từ-nan.
Vua Sư-tử phán toàn các giống,
Kén lương-y đem cống tại triều.
Thôi thì cầm-thú bao nhiêu,
Thợ thầy đã lắm lại nhiều thuốc thiêng.
Duy Hồ xấc dám kiêng không đến;
Ở lỳ nhà một chuyến mà chơi!
Lang ta hiến nịnh tức thời,
Quì tâu Hồ nọ mệnh Trời dám sai.
Sư-tử thoát nghe bài sớ tấu,
Cơn giận đâu nổi ngáu ngay lên:
— Bá quan vâng thửa lệnh truyền:
Nã Hồ đem đến Ngự tiền mau đây!
Hồ biết ý, nghĩ ngay chước cãi:
— Dạ! Muôn tâu Quảng-Đại Cao-Minh.
Hạ-thần quả thật oan tình,
Vốn đang tìm chốn anh-linh khẩn-cầu,
Nên chưa kịp vào chầu trước Điện,
Nay mới về xin hiến phương hay,
Hạ-thần may đã gặp thầy,
Dạy rằng Thánh-thể bệnh này dễ yên.
Kém chân Hỏa là tên trong sách;
Vị tuổi già, huyết mạch khí suy.
Bây giờ họa có lang-bì,
Dùng làm áo phủ tức thì bệnh yên.
Lang-thần muốn ghi tên trong sử,
Nghĩ vua tôi nên giữ phen này.
Thôi thì da nọ lột ngay,
Cho đòi phúng-tượng vào may áo liền.
Phương thuốc lạ. Ngự khen Hồ giỏi,
Truyền: — Bá quan! Mau trói Lang-thần.
Thịt kia nướng chả Trẫm ăn;
Da kia may áo làm chăn Trẫm nằm.
Nghĩ câu chuyện nên ngâm mãi mãi.
Bọn nịnh-thần chờ hại lẫn nhau,
Nịnh mà hưởng phúc dễ đâu,
Nịnh mà nên hoạ là câu nói thường.
Ai ôi! Nên biết thương nhau mấy
Kẻ gièm-pha chớ cậy chi mình!
Lạ gì những thói triều-đình.
Nguyễn Văn Vĩnh dịch (nguyenvanvinh.net)
Trong tiếng Pháp, từ "ranard" là con cáo qủy quyệt (tiếng Anh là "fox"), từ "lion" vẫn là con sư tử như tiếng Anh và từ "tigre" mới là "con cọp, hùm, hổ". Vậy mà, chẳng hiểu sao các dịch giả của ta (Nguyễn Văn Vĩnh chẳng hạn) lại dịch con sử tử, con cáo thành... con cọp?! Trong khi đó, cùng dịch giả lại dịch bài thơ "Le Renard et les Raising" là "Con Cáo và giàn nho"? botay.com!? Tuy Nguyễn Văn Vĩnh dịch "renard" là con hổ trong đầu đề bài thơ "Sư tử, con Lang và con Hổ" nhưng trong toàn bài, ông chẳng đếm xỉa tới hổ hay cọp gì cả mà nói tới con "hồ" (tức là "con cáo" đúng nguyên bản tiếng Pháp của La Fontaine). Bài thơ về con sư tử, ông lại dịch thành con cọp?! Trong tranh họa cho cuốn "Fables - De La Fontain" (miscellanees.com), họa sĩ minh họa vẽ ba con sư tử, sói và cáo chứ không có con cọp. Cọp, sư tử và cáo phải khác nhau cũng như "Người Châu Âu mắt xanh mũi lõ. Người da đỏ Châu Mỹ la tinh. Người mình Châu Á da vàng. Da đen thì để cho chàng Châu Phi" chứ? bochan.net!
- "The Tyger" của William Blake (1757 - 1827): Nhà họa sĩ và là nhà thơ lớn của thế kỷ XVIII, người Anh.
The Tyger
Tyger! Tyger! burning bright,
In the forests of the night,
What immortal hand or eye
Could frame thy fearful symmetry?
In what distant deeps or skies
Burnt the fire in thine eyes?
On what wings dare he aspire?
What the hand dare seize the fire?
And what shoulder, and what art?
Could twist the sinews of thy heart?
And when thy heart began to beat,
What dread hand, and what dread feet?
What the hammer? What the chain?
In what furnace was thy brain?
What the anvil? What dread grasp
Dare its deadly terrors clasp?
When the stars threw down their spears,
And watered heaven with their tears,
Did he smile his work to see?
Did he who made the Lamb, make thee?
Tyger! Tyger! burning bright,
In the forests of the night,
What immortal hand or eye
Dare frame thy fearful symmetry?
William Blake (tuffydog.com)
Đây là một bài thơ được William Blake viết theo phong cách Trung Anh từ thế kỷ XI-XIV với những âm chuyển từ "i" sang "y" như "tiger" thành "tyger" và những từ cũ kỹ như "thy" (tính từ sỡ hữu chỉ ngôi thứ hai), hay "thine" (tính từ sỡ hữu ngôi thứ hai như ''thy" và được dùng như đại từ sỡ hữu ngôi thứ hai). Các nhà thơ và những tác giả sử dụng từ tiếng Anh cũ để thể hiện các chủ đề và phong cách viết của mình. Bài thơ này được phổ biến rộng rãi trong các sách ESL (English Second Language) và các sách trong các trường trung học để học sinh nghiên cứu thêm về ý nghĩa sâu sa, ẩn dụ của nó. Nancy Kelly-Martin, Tiến sĩ giảng dạy tiếng Anh tại "Trường Đại học Cộng đồng C.O.D" nhận xét: "The poem is very personal; it is also a religious poem asking the question: Can a God create evil (tiger) and good (lamb)? I believe the poem is an artist's moments of doubt: What is art? what is the role of the artist?" (by e-mail)- (Những bài thơ là rất cá nhân, nó cũng là một bài thơ tôn giáo đang hỏi: Thiên Chúa có thể tạo điều ác (Hổ) và điều tốt (Cừu)? Tôi tin rằng bài thơ là một chút nghệ sĩ của sự nghi ngờ: Nghệ thuật là gì? Vai trò của các nghệ sĩ là những gì?). Tìm hiểu về ý nghĩa ẩn dụ của bài thơ bất hủ này, chúng ta sẽ phải quay lại thế kỷ của tác giả đã từng sống. Đó là thế kỷ XVIII với cuộc cách mạng Pháp trong mười năm (1788-1789). Thời đại và tác phẩm luôn luôn đi cùng với nhau. Với một trào lưu văn học, những tác giả, tác phẩm được khai sinh trong những thời kỳ nào cũng mang bản sắc tôn giáo. “Thần học” là cái nền của mọi triết lý về tôn giáo. Bài thơ trên đã có một chuỗi liên quan về "Thần Thoại Hy Lạp" và "Thánh Chiến". Đây là một bài thơ có thể làm thành những luận văn Tiến sĩ đặc sắc về nền "Văn học Phương Tây"
The Tiger
Tyger! Tyger! lửa bừng ghê gớm,
Ở trong rừng đêm,
Cái nào bất tử mắt hay tay
Làm vóc hùm ngươi trông ngất ngây?
Giữa chốn trời cao, sâu thẳm này
Mắt ngươi hừng hực lửa gì đây?
Khát khao đôi cánh ngươi bừng cháy?
Lửa nào nắm lấy ở trong tay?
Cái nào đôi vai, điều gì huyền diệu?
Làm sới thịt, gân tim qúa mỹ miều?
Và khi tim ngươi bắt đầu nhịp điệu,
Tay nào uy nghiêm, khiếp sợ bao điều?
Nào búa riều? Nào xiềng gông?
Thử thách trí ngươi có biết không?
Đâu là đe? Oai nghi quyền lực
Đan chặt vào nhau kinh hoàng cùng cực?
Khi những vì sao chúng đều buông giáo,
Nước mắt thiên đường nhỏ giữa trời cao,
Chúa cười trong thành qủa, nhận ra?
Người tạo cừu non, cọp hùm cũng gã?
Hổ ơi! Hổ ơi! lửa bừng ghê gớm,
Ở trong rừng đêm,
Cái nào bất diệt mắt hay tay
Dám tạo hình ngươi khiếp nễ này?
Tháng 1/20/2010
Ngọc Thiên Hoa (tạm dịch)
Bài thơ này có nhiều cách hiểu. Bản dịch trên (theo cách hiểu cá nhân) đã ca ngợi sức mạnh huyền thoại của loài cọp dữ nhưng tuyệt đẹp do thiên nhiên tạo ra cũng như ca ngợi sự sáng tạo của nghệ thuật tạo vật (bằng mắt hay bằng tay) và bỏ lửng dấu hỏi tại sao Đức Chúa Trời nếu tốt sao còn tạo ra Devil vs làm chi để cho hắn nặn ra một thế giới của hắn không phải thiên đàng mà là địa ngục? Địa ngục của hắn tạo ra cho con người là cái xấu (hổ hung bạo, bệnh tật và chiến tranh). Đấy cũng quay lại "Nghệ thuật vị cái gì?" từ lâu đã tranh cãi giữa nhóm Hải Triều (nghệ thuật vị nhân sinh) và nhóm Hoài Thanh (nghệ thuật vị nghệ thuật) giữa thế kỷ XIX.
Cọp trốn vào thơ - "hổ cứ cọp". Cọp lẫn dân gian - "hổ cứ hang"!
2. Thành ngữ và ca dao cọp: Nghĩa đen và nghĩa bóng:
a. Thành ngữ cọp:
+ Một số thành ngữ chỉ một nghĩa:
- "Ma Núi Bóp, cọp Mường Hịch": Núi Bóp ở An Châu (quốc lộ 31) nơi ngày xưa, trong trận Yên Bạc, quân Pháp (bộ binh và pháo binh) do thiếu tướng De Négrier vượt sông Lục Nam giết hơn 600 quân Tàu ở đây nên oan khí tụ lâu ngày thành ma. Mường Hịch - Mường Lát (Thanh Hóa) có rất nhiều cọp.
- "Cọp Bảo Hà, ma Trái Hút": Địa điểm chỉ nơi "hổ cứ" của cọp ở miền Bắc.
- "Cọp Thủy Ba, ma Trại Rớ": Địa điểm chỉ "hổ cứ" của cọp ở Quảng Trị.
- Cọp Khánh Hòa, ma Bình Thuận": Địa điểm chỉ "hỗ cứ" của cọp Khánh Hòa và "ma" ở Bình Thuận.
+ Hầu hết mang hai nghĩa đen và bóng:
- "Hổ cứ Long bàn": Nơi cư ngụ (chiếm lĩnh địa hình) của rồng và cọp cũng tức là cơ quan đầu não.
- "Ký ca ký cóp cho cọp nó ăn": Cọp rất tham ăn, ăn rất nhanh và ăn chỉ chừa xương. Có để dành "chiu chắt" hoặc "ky cóp" (tiết kiệm) bao nhiêu rồi cũng trút cho người nào, cái quân nào đó bòn rút hết sạch như cọp ăn thịt chừa xương.
- "Cưỡi lưng cọp": Không con vật nào dám mon men lại gần cọp. Lưng cọp dài, đầu lại cứng nên cọp khó xoay đầu. Leo lưng cọp phải ngồi cho vững thì cọp không làm gì được. Nếu không, lỡ rớt xuống là cọp vồ liền. Ám chỉ thế đã rồi. Việc đã rồi. Sự tình đã rồi. Tất cả không thể thay đổi được.
- "Dựa hơi hùm vểnh râu cáo": Con cáo nọ nói với cọp rằng mọi vật đều sợ nó chứ không sợ cọp. Cọp không tin. Cáo bèn đề nghị cọp chở cáo đi khắp nơi thì sẽ rõ. Cọp làm theo. Muôn vật thấy “chúa sơn lâm” xuất hiện đều chạy bán sống, bán chết. Cọp ngu ngốc tưởng chúng sợ cáo. Thật ra, chúng sợ oai cọp. Suy ra, dựa vào thế mạnh để hống hách, kiêu căng, làm điều ác. Trong thời nước ta bị ngoại xâm, không ít kẻ đã “mượn hơi hùm, rung nhát khỉ” hay “dựa hơi hùm vễnh râu cáo” như thế. Cốt truyện cũng tựa như truyện thơ "Cáo mượn lông Công" của Jean de La Fontaine.
- "Nam thực như hổ, nữ thực như miêu": Cọp ăn nhiều. Trung bình mỗi bữa ăn của cọp phải là 40 pounds (18 kg) thịt. Giống như "ăn như hổ lốn". Còn mèo thì sắm cái miệng nhỏ xíu ăn rất ít. Thực ra, thời nào cũng vậy, nhiều "nữ tướng" xơi còn gấp đôi cánh nam. Ca dao có hát: "Cưới em một thúng xôi vò. Một con lợn béo, một giò rượu ngon". Em ăn cho béo bổ rồi anh... thịt lại!
- "Sa vào miệng cọp": Miệng cọp có bốn răng nanh nhọn quắc, cong vút. Khi nó cắn, chẳng con vật nào không "thập tử nhất sinh". Miệng cọp hôi thối không loài nào dám tranh giải nhất "thúi" này. Con người lỡ sa miệng cọp thì cọp nuốt. Người lỡ sa vào nơi hung dữ, ác độc, nguy hiểm thì cũng chỉ còn chờ chết.
- "Trên rừng hổ lang, dưới làng mặt rổ ": Hổ lang chỉ loại thú hung dữ, xảo quyệt làm bá chủ trên rừng. Giới "mặt rỗ" hay "mặt rô" là dân giang hồ có máu mặt làm chủ. Mặt "rô, rỗ" cũng là do đâm chém nhau mà ghi sẹo! Cũng là một dạng của "rừng nào cọp đó".
- "Tróc hổ dị, phóng hổ nan": Bắt hổ dễ, thả hổ khó. Hổ không dễ bắt nhưng bắt được rồi không dễ thả ra. Không phải thả ra không được mà vì cái lợi từ con hổ khiến người ta không muốn mất cái lợi. Bắt một tướng địch có tài, không kẻ thù nào thả ra để "thả hổ về rừng" gây họa. Tào Tháo phục tài Quan Công bắt lần thứ nhất, ông thả. Bắt lần thứ hai, dụ hàng không được, ông ra lệnh chém. Khổng Minh 7 lần bắt Mạnh Hoạch rồi thả 7 lần vì con Hổ Mạnh Hoạch đã nằm trong tầm hiểu biết "biết địch, biết ta" của Khổng Minh. Thả ra 7 lần, con Hổ Mạnh Hoạch cảm kích tài trí của Khổng Minh mà đầu hàng.
- "Cọp chết để da, người ta chết để tiếng": Da cọp là nguyên liệu qúy hiếm dùng để nhồi bông, may áo quần cho quân lính thời xưa. Toàn thân cọp cái chi cũng "chia năm xẻ bảy" nhậu trụi nhưng da cọp không ăn nhậu được thì còn hoài. Cũng như "trâu chết để da". Da trâu, da cọp dùng làm trống, kêu to hết ý! Người ta không để lại cái gì ngoài cái tiếng (tốt và xấu) như "trăm năm bia miệng vẫn còn trơ trơ". Những nhân vật tốt xấu trong mỗi thời đại sẽ được lịch sử xét lại công hay tội mai sau.
- "Hùm dữ chẳng nỡ ăn thịt con" (Hổ độc bất cật nhi): Cọp cái sau khi sinh con, nó bảo vệ con rất chu đáo. Thành ngữ này nhầm so sánh giữa hai loài người và thú. Thú dữ như cọp cũng không nỡ hại con nhưng loài người thì lại giết con. Trong lịch sử Trung Quốc, Võ Tắc Thiên từng bóp cổ công chúa con bà với Đường Cao Tông – Lý Trị để giáng tội cho Vương hoàng hậu, người mà bà ghét. Trịnh Tráng giết con là Trịnh Sầm, Trịnh Lịch khi thấy họ nổi loạn vì không được cha truyền ngôi. Những bà mẹ đi lên núi "theo cách mạng" ra tay bóp cổ con để đồng đội khỏi bị địch truy lùng. Đây là "hy sinh" hay "giết người"?
- Họa hổ bất thành": Vẽ cọp không ra cọp. Ám chỉ loại người vô dụng.
- "Hổ đầu xà vĩ": Đầu cọp, đuôi chim như "đầu voi đuôi chuột" chẳng ra trò trống gì của cái gọi là "thùng rỗng kêu to".
- "Rừng nào cọp nấy": Mỗi loại cọp ở vùng nào thì là “chúa” của vùng đó. Phải biết “kiêng nễ” thủ lĩnh của một vùng vậy.
- "Tọa sơn quan hổ đấu": Cọp đánh nhau trên núi. Ngồi trên núi xem hai cọp đánh nhau kiểu "ngao cò tranh nhau, ngư ông đắc lợi". Chiêu này được dùng trong chiến tranh.
- "Miệng hùm, gan sứa": Miệng hùm gầm thét dữ tợn. Sứa là động vật thân mềm, ruột gan có chi đáng nói. Nói giỏi mà không dám làm. Một kiểu của "dám đốc" chứ không "dám làm". “Nhát như thỏ đế” là đây.
- "Dưỡng Hổ di họa" (nuôi cọp để hại về sau): Nuôi cọp lớn cọp ăn chủ. Trữ dưỡng người, người giết kẻ làm ơn. Đời Trần Dụ Tông, Cung Túc Vương Trần Nguyên Dục nhận Dương Nhật Lễ (mẹ họ Dương Nhật Lễ lấy Dương Khang là kép hát có mang nhưng lại "có số làm vợ vua" nên được vua Trần Dụ Tông lấy làm vợ) làm con nuôi. Trần Dụ Tông ăn chơi trác táng nên không có con nối dòng. Ông ta nhường ngôi cho Dương Nhật Lễ. Quần thần không chịu nhưng nể oai Thái hậu đành phải lập họ Dương. Sau đó, họ Dương đã giết luôn cha nuôi và bà nội Thái hậu. Thành ngữ này cùng nghĩa với thành ngữ "nuôi ong tay áo" "nuôi khỉ dòm nhà" nhưng "nặng ký" hơn vì con ong chỉ chích, con khỉ chỉ dòm ngó nhưng con hổ thì... vồ ngay!
- "Mãnh hổ nan địch quần hồ": Mãnh hổ tuy sức mạnh vô song nhưng không thắng nổi bầy chồn đông. Nếu quần hổ cùng hùa đánh thì cọp không sao đỡ nổi. Thuật ngữ trên ám chỉ sức mạnh của sự đoàn kết tất thắng kẻ đơn độc lẻ loi cho dù kẻ đó có tài, có sức mạnh đến đâu.
- "Điệu hổ ly sơn" (dụ hổ ra khỏi núi): Đây là một trong "Tam thập lục kế": Một là nhử hổ ra khỏi rừng để dễ dàng giết hổ. Hai là đuổi hổ đi để dễ bắt giết những loại hồ ly vẫn dựa oai hổ mà hoành hành.
- "Ban chư ngật hổ" (giả làm con heo để ăn thịt con hổ). Lão Tử nói: “Người cực khôn khéo mà làm ra vụng về là vậy. Ấy là có những lúc ta tỏ ra ngờ nghệch để nâng cao cảnh giác, chẳng qua cũng chỉ là ‘ru ngủ quân thù” thế rồi chờ thời cơ chín mùi ta mới giáng đòn sấm sét, tấn công chớp nhoáng” (vn.myblog.yahoo.com). Cũng như câu "đại trí nhược ngu": Người đi săn thường học tiếng heo kêu rồi tự giả làm heo để nhử con hổ.
- "Hổ đội lốt thầy tu": Ám chỉ kẻ khoác áo người tu hành làm điều bạo ngược, độc ác, tương đương với câu: "miệng nam mô, bụng một bồ dao găm". Ý nói kẻ độc ác nhưng hay nói lời đạo đức để lừa dối.
- "Thả hổ về rừng": Rừng là cứ địa của hổ. Thả hổ về rừng là cho hổ có dịp tự do tung hoành. Đây là bài học xương máu của các cuộc chiến tranh thanh toán, tranh giành trên thế giới. Doãn Văn (cháu Chu Đệ) lên ngôi báu ở Nam Kinh. Vốn là người hiền đức nên đã thả tất cả những người con của Chu Đệ cũng là người anh em chú bác của mình về Bắc Kinh. Chu Đệ “như hổ thêm cánh” nên năm 1402, bằng chiến lược “mua chuộc quan lại” trong triều Minh, hắn đã chiếm Nam Kinh dễ dàng và cướp ngôi của cháu mình. Hắn tàn bạo và hiếu chiến như vua cha là Chu Nguyên Chương. Triều Hồ Qúy Ly đã phải qùy mọp đầu hàng con hổ Chu Đệ (Vĩnh Lạc) này. Hành động của Doãn Văn thả các con Chu Đệ dẫn đến mất ngôi cũng như Phù Sai thả Việt Vương Câu Tiễn dẫn đến mất nước là “thả hổ về rừng”. Thủ lĩnh "108 anh hùng Lương Sơn Bạc" là Tống Giang bắt được Thái sư Cao Cầu gian ác nhưng lại thả ra để sau này, ông ta tìm cách lợi dụng 108 chư vị anh hùng giúp Tống trong ngoài dẹp loạn thì "vắt chanh bỏ vỏ". Cao Cầu hiến kế cho vua Tống buộc Tống Giang phải tự sát.Tổng thống Mỹ Barach Obama thi hành chính sách đóng cửa nhà tù Guantanamo, Cuba (nếu tù nhân toàn là bọn khủng bố) cũng là “thả hổ về rừng”. Không khéo, nước Mỹ sẽ bị khủng bố bởi những con cọp mất nhân tính này.
- "Vuốt râu hùm, xỉa răng cọp": Hành động liều mạng. Gặp cọp đã là nguy cơ mà còn dám liều mạng vuốt râu, xỉa răng cọp, không khác nào coi thường mạng sống...
- “Trục hổ thôn lang” là lừa hổ đi chỗ khác để giết chó sói.
- "Hổ phụ sinh hổ tử" (cha hổ sinh con hổ); Tương đương với thành ngữ "cha nào con nấy" để chỉ con cũng có tài giống cha, giữ được truyền thống gia đình. Thành Long (Jackie Chan) là một tên tuổi lẫy lừng trong làng phim võ thuật thế giới còn con của Thành Long là Trần Tổ Minh tức Phùng Tổ Danh cũng là một diễn viên nổi tiếng. Hai cha con Trương Quốc Lập và Trương Mặc, Hồng Kim Bảo và ba con trai Hồng Thiên Minh, Hồng Thiên Tường và Hồng Thiên Chiếu, cha con Tạ Hiền và Tạ Đình Phong, cha con Cát Tồn Tráng và Cát Ưu, cha con Lý Bảo Điền và Lý Úc, cha con Nguỵ Tử và Vương Tử, ... đều xuất sắc trong lĩnh vực âm nhạc và nhất là điện ảnh.
Hổ ở đây ẩn dụ sức mạnh thể xác lẫn tinh thần. Thành ngữ này có tính chất khen ngợi và khâm phục duy nhất. Chúng ta không nên đặt nó đứng tương đương với thành ngữ "cha nào con nấy" hay "rau nào sâu nấy" vì chúng có hai mặt khen - khâm phục và chê - nguyền rủa đi kèm. Ví dụ như cha con Tào Tháo và Tào Phi cướp ngôi nhà Hán lập ra nhà Ngụy. Cha con vua Lý Cao Tông và Lý Huệ Tông đam mê tửu sắc, ăn chơi truỵ lạc mà thân bại, danh liệt để cho Trần Thủ Độ nhân đó mà cướp ngôi. Chúng ta có thể tìm những “hổ phụ, hổ tử” trong lịch sử nhân loại nhất là lịch sử Việt Nam và Trung Quốc.
- "Nanh hùm, nọc rắn": Nanh hùm nhọn hoắc và cong quặc đủ để quặc cổ và xé nát con mồi. Nọc rắn là loại độc bậc nhất. Ám chỉ những chỗ nguy hiểm, loại người miệng lưỡi ác độc không nên giao du tiếp xúc.
- "Không vào hang cọp làm sao bắt được cọp": Theo “Thành ngữ điển tích Trung Quốc” của Nguyễn Tôn Nhan: "Bất nhập hổ huyệt, yên đắc hổ tử". Xuất xứ từ "Ban Siêu truyện" trong sách Hậu Hán Thư có câu: "Siêu nói: Không vào hang hổ không bắt được hổ con". Không mạo hiểm, không thành công. Danh tướng Đông Hán là Ban Siêu đánh thắng Hung Nô được vua gởi sang nước Thiện Thiện để trao giồi tài năng. Ban đầu, vương quốc Thiện Thiện rất ưu đãi ông và 36 tùy tùng. Sau đó, có sứ giả Hung Nô đến nên Quốc vương Thiện Thiện xa lánh bọn Ban Siêu. Ban Siêu đoán biết tình hình mới tập hợp tướng sĩ xông vào trại Hung Nô với câu thành ngữ trên. Hung Nô bị đánh nên rút chạy Nước Thiện Thiện không dám tựa vào Hung Nô nữa nên mới ký ước lâu dài với nhà Hán.
- “Mại lang mãi hổ”: Theo Nguy Sách Kỳ quan: “Mại lang mãi hổ. Tả quyển vô bằng" (Bán sói mua hùm. Viết văn tự không bằng cứ): Chỉ việc vu vơ, không đảm bảo.
- “Bán thỏ buôn hầm” (hùm): Bán con thỏ trong tay để buôn con hùm ở trên rừng. Nói sự phiêu lưu khi bỏ sự yên lành, vững chắc để theo đuổi sự nguy hiểm, bấp bênh.
Xem loài bán thỏ buôn hầm
Thấy mồi như trĩ bởi tham mắc dò.
(Trinh thử).
- "Bạo hổ": Tay không bắt hổ. Luận ngữ: "Bạo hổ bằng hà, tử nhi vô hối giả, ngô bất dữ dã" (Người tay không mà bắt hổ, chân không mà dám qua sông dù chết cũng không hối hận, thì ta không cùng làm việc với người đó). Chỉ việc làm mạo hiểm.
Tính hay bạo hổ đã quen
Dám tìm chuột bạch đánh ghen tận nhà.
(Trinh thử)
- “Hà chính mãnh ư hổ” (苛 政 猛 於 虎): Theo sách Lễ Ký, Phu tử (Khổng Tử) viết: ”Tiểu tử chí chi, hà chính mãnh ư hổ dã.” (小子識之,苛政猛於虎也) để dạy học trò. Trần Văn Chánh dịch rằng: “Khổng Tử đi qua bên núi Thái Sơn, có một người đàn bà khóc ở mộ rất bi thương. Phu tử tựa vào đòn ngang xe cúi mình xuống để nghe, sai Tử Lộ hỏi bà ta rằng: “Tiếng khóc của bà dường như có nhiều nỗi đau buồn?”. (Người đàn bà) bèn trả lời rằng: “Đúng thế. Ngày trước cha chồng tôi chết vì cọp”. Phu tử nói rằng: “Tại sao bà không bỏ đi?”. (Người đàn bà) đáp: “Ở đây không có chính sách hà khắc”. Phu tử nói rằng: “Các trò hãy ghi nhớ điều đó. Chính sách hà khắc còn tàn bạo hơn cọp” (hoasontrang.us).
Các cuộc đấu tranh đòi tự do trên thế giới này đều do chính sách hà khắc, ác độc như hổ dữ của bọn thống trị: Tàu cai trị Việt Nam một ngàn năm. Pháp đô hộ Việt Nam hai mươi năm. Khmer đỏ cai trị Campuchia với gần 1/3 dân số bị giết chết năm 1979. Nạn diệt chủng Rwanda xảy ra trên đất nước châu Phi năm 1994 ở thủ đô sau khi chuyên cơ của Tổng thống bị bắn rơi. Nạn diệt chủng này kéo vào cuộc chiến hai sắc tộc Hutu và Tutsi của Rwanda với gần 1 triệu người bị giết. Nạn diệt chủng do Adolf Hitler (Đức Quốc Xã) tàn sát 6 triệu người Do Thái và gây ra “Chiến tranh thế giới lần thứ II” với các lò sát sinh khắp thế giới. Saddām Hussein đã tàn sát người Shìte và phát động chiếc tranh xâm lược Iran và vùng Vịnh gây ra cái chết cho hàng triệu người dân…
b. Ca dao cọp:
- Trời sinh hùm chẳng có vây
Hùm mà có cánh, hùm bay lên trời.
Thường thường "vây" dùng cho cá, "cánh" dùng cho chim. Từ ghép "vây cánh" là chim trời, cá nước qua ẩn dụ thành ra "đồng bọn" với nhau. Câu ca dao này thể hiện một ý chí to tát vượt ra khỏi hiện tại. Giống như chúng ta thường nói: Nếu mà tui/tôi/tao/tớ/ông/bà/bổn cô nương/bổn đại gia... mà làm vua, tao... chém hết mấy thằng hiếp dâm, mấy thằng tham ô, mấy quân sát nhân...", nếu tui... trúng độc đắc, tui khỏi làm việc, ôm tiền ăn chơi cho sướng. Những ước mơ này có thể thành với xác xuất 1% nhưng "hùm" có "vây", có "cánh" là không bao giờ trở thành hiện thực. Bởi "trời sinh ra thế biết là tại đâu?". Đây cũng là một lời "răn đe" mà cũng là thái độ chê bai như La Fontain trong "Le Lion abattu par l'homme" có đề cập tới:
Avec plus de raison nous aurions le dessus,
Si mes confrères savaient peindre. "
Ví dầu Cọp biết vẽ-vời,
Tranh này hẳn khác, cảnh thời không ngoa.
Chê người thợ vẽ tranh... drỏm. Hồ Xuân Hương nhân đi ngang qua đền thờ Sầm Thái Thú - Sầm Nghi Đống (thua trận, thắt cổ chết ở gần Thanh Long thành) có làm bài thơ:
Ghé mắt trông ngang thấy bảng treo,
Kìa đến thái thú đứng cheo leo.
Ví đây đổi phận làm trai được,
Thì sự anh hùng há bấy nhiêu!
Pha chút mỉa mai và... tiếc rẻ trong hàm ý hoán đổi thân phận, hoán đổi điều tạo hóa đã tạo nên.
- Họa hổ họa bì nan họa cốt
Tri nhân tri diện bất tri tâm
Thuật ngữ này lấy điển tích từ Trang Tử, người có phép tiên. Khi dạo chơi thấy thiếu phụ ngồi quạt mồ. Trang Tử hỏi thì biết người thiếu phụ đó vì phát tâm khi nào mộ chồng cỏ mọc mới tái giá. Nay thiếu phụ có ý trung nhân không muốn chờ lâu nhưng cũng chẳng nuốt lời hứa. Bà quạt cỏ trên mồ cho mau xanh để tái giá sớm. Trang Tử hóa phép làm cho cỏ mộ người chồng thiếu phụ xanh rờn. Thiếu phụ cảm ơn và tặng cây quạt cho Trang Tử. Vợ Trang Tử biết chuyện liền xé quạt và nguyền rủa người thiếu phụ không chung thủy. Trang Tử bèn giả chết để thử vợ. Có người thanh niên cũng là học trò Trang Tử về chịu tang. Người nô bộc khóc lóc vì thiếu gia của ông ta mắc chứng bệnh chỉ có óc người mới cứu được. Người đàn bà là người tình của gã thanh niên (có thể là học trò Trang Tử giả theo kế của thầy) liền mở nắp quan tài Trang Tử để bửa đầu lấy óc. Trang Tử bật ngồi dậy. Người đàn bà ấy chính là vợ Trang Tử hổ thẹn thắt cổ chết. Trang Tử đốt nhà, bỏ đi. Đời truyền lại 4 câu thơ rằng:
Sinh thời cá cá thuyết ái ân
Tử hậu nhân nhân dục phiến văn
Họa hổ hoạ bì nan họa cốt
Tri nhân tri diện bất tri tâm
(Khi sống người người khoe ân ái
Lâm chung kẻ kẻ muốn quạt mồ
Vẽ cọp vẽ da xương khó vẽ
Biết người biết mặt biết lòng mô).
(vietland.net)
Chỉ nhìn cốt cách bề ngoài, khó biết được lòng dạ bên trong. Khi còn trên dương thế, họ chăn gối ngọt ngào. Khi chồng chết, người thì lo quạt mồ đi tái giá, kẻ thì chẻ sọ chồng mới chết lấy óc cứu tình lang! Xem ra, người thiếu phụ kia còn có cái tâm quạt mồ cỏ mọc xanh mới tái giá còn vợ Trang Tử ngoài mặt đạo đức thủy chung nhưng bên trong lại không còn chút gì chung thủy. Chồng chết chưa chôn đã có nhân tình! Biết người, biết mặt khó biết lòng là vậy. Nhưng đời nay, thiếu gì người đàn ông vợ chưa chết cũng chặt năm bảy khúc cho chết! Nhân loại từ đấy mà sinh loại người tâm hổ, lòng lang là vậy. Dân gian chuyển câu thơ trên thành ca dao mai mỉa sự giả dối của đàn bà (cũng như của đàn ông):
Họa hổ họa bì nan họa cốt
Tri nhân tri diện bất tri tâm
Ô hay! Chút nữa anh lầm
Chồng bậu đứng đó tay cầm con dao.
Tức là bậu đã gạt qua, dối qua là bậu chửa có chồng nhưng qua đây súy chút nữa bị... chẻ làm ba khúc bởi chồng/vợ của bậu!
- Lấy chồng hổ đực vương tai
Lấy vợ hổ cái nó nhai mất chồng.
Thà chịu vương tai còn hơn mất xác!
- Chúa sơn lâm cưới hổ làng
Gặp cọp chận lối, hùm bang chốn nào?
Ca cao là những lời hát dân gian mang màu sắc trữ tình nhưng cũng không kém phần dí dỏm và trào lộng. Ca dao... cọp đã góp phần vào nền văn học dân gian làm cho nền văn học Việt Nam (mảng ca dao và thơ) mang nét độc đáo không nước nào có được.
3. Câu đối cọp:
Theo Dương Quảng Hàm trong "Việt Nam văn học sử yếu": "Đối là đặt hai câu đi sóng đôi cho ý và chữ trong hai câu ấy cân xứng với nhau". Thế nào là đối ý? "Đối ý là tìm hai ý tưởng gì cân nhau mà đặt thành hai câu sóng nhau". Thế nào là đối chữ? "Đối chữ thì vừa phải đối thanh tức là bằng đối với trắc, trắc đối với bằng; vừa phải đối loại của chữ nghĩa là phải đặt hai chữ cùng một tự loại để đối với nhau (như cùng hai chữ danh từ, hoặc động từ..." (sđd tr 111- 126 - 127). Về câu đối, mỗi câu là một vế. Vế trên phải đối cân xứng với vế dưới theo phép đối.
Ví dụ:
Lưu Bang trảm xà.
Võ Tòng đả hồ.
Cọp ngồi dưới đất
Rồng bay lên trời.
Trời sinh thân Bạch Hổ
Đất nức kiếp Hoàng Long.
Hổ cốt, râu rồng dâng ngạ qủy
Long cân, dái cọp tế yêu tinh.
Sơn hà, cọp Bắc chờ nuốt trọng
Xã tắc, hùm Nam chực ăn tươi.
Danh đề bảng hổ rồng tiên nọ
Tiếng tạc bia hùm báo cọp kia.
Chúng ta xét hai câu đối thể thất ngôn dưới đây:
- Hổ cứ sơn lâm phù xã tắc;
Long du nguyệt điện tráng sơn hà.
(Cọp chiếm sơn lâm phò Xã tắc; Rồng chơi nguyệt điện giúp sơn hà) (vn.myblog.yahoo.com). Đây là hai câu đối ở Đình Chí Hòa (di tích lịch sử cấp quốc gia). Đình Chí Hòa (đình Hòa Hưng) nằm trong phường 13 (quận 10 - Sài Gòn). Hai câu dịch có chút lộm cộm! "Chiếm" sao lại "phò", "Chơi" sao lại "giúp"? Đứng về đối ý và luật bằng trắc, chúng đối chỉnh: T T B B B T T/ B B T T T B B nhưng đối chưa chỉnh lắm ở chữ: "Hổ cứ" (虎 據) (nơi cọp ở) là một danh từ không đối được với "Long du" (龍 游) là danh - động (long - rồng) + động từ (du 游 = đi chơi). "Hổ cứ" nên đi với "Long bàn" trong thành ngữ "Hổ cứ Long bàn". "Bàn long" (蟠 龍) nghĩa là con rồng cuộn khúc. "Bàn cứ" (蟠 踞) chỉ nơi chiếm cứ lĩnh địa: "Long bàn cứ địa" (chỗ ở của rồng).
- Câu đối của Hà Sĩ Phu: "Câu đối Tết con Hổ" trong "Kiếp Hổ vinh và nhục" (quehuongta.com). Nhìn tổng thể, các câu đối này chưa đáp ứng quy tắc của phép đối. Ví dụ:
"Câu đối 1: (Cuộc Đổi mới của Trâu và Hổ)
* TRÂU men Lề phải vô chuồng cũ!
* HỔ cứ Luật rừng giữ thói xưa!
Hai câu trên đúng về luật bằng trắc nhưng chưa chỉnh ở những điểm sau:
+ Về đối chữ: "men" có nhiều nghĩa. Trong "Từ điển chính tả tiếng Việt phổ thông", Nguyễn Văn Khang chú nghĩa: "men: Men rượu. Gạch men. Men răng. Men theo bờ tường; men bia, men mét // ca men, hơi men, mon men, say men đời, thuốc men, tráng men" (sđd tr 278). Như vậy, "men" ở trên phải là động từ. "Tiểu tự điển tiếng Việt trực tuyến" (Thiều Chửu) chú nghĩa: "men" rõ hơn: "Ðt 1. Ði cách xăng xái, hăm hở 2. Nghĩa rộng: Ði dọc theo Dt: Lớp tráng ngoài cho láng, cho sạch Dt: 1. Chất gây ra rượu 2. Nghĩa rộng: Meo, nổi mốc vì bị hầm hơi 3. Nghĩa bóng: Hơi hám làm say mê 4. Tên thứ bánh ngọt nướng, có để men che bột xốp". Vậy, "men" ở câu đối trên theo nghĩa rộng là "đi dọc theo" cũng là động từ. Trong khi đó, "cứ", theo Nguyễn Văn Khang: "Cứ theo luật mà làm. Rút quân về cứ, cứ điểm, cứ liệu, cứ việc // chứng cứ (= chứng cớ)..." (sđd tr 113). Tự điển Thiều Chửu: " cứ: Trt: 1. Mãi, không thôi, làm luôn một việc hay chăm chú luôn vào một việc 2. Lấy, đóng giữ". Do đó, "cứ" chỉ là trạng từ không phải là động từ như "men".
+ Về nghĩa: Lề phải/Luật rừng, vô/giữ, chuồng/thói: Đối không "đắc". Một câu đối "đắc" không chỉ đúng luật bằng trắc mà còn phải đúng ý, chữ, đúng từ loại. Ví dụ:
Lưỡi hổ trung ngôn nghìn năm hận
Mồm hùm nghịch nhĩ vạn kỷ sầu.
Nếu có thể, chúng ta sẽ có câu đối tạm hoàn chỉnh từ câu đối của Hà Sĩ Phu:
Trâu quen lề cũ... trêu mồm Cọp
Cọp cứ luật xưa... bóp họng Trâu.
Đối liễn, đối thơ (ngũ ngôn, thất ngôn) hay đối 2 câu song song cũng không dễ làm giống như lục bát vì rất dễ rơi vào "ép từ, ép ngữ, ép nghĩa, ép vần". Trong thể thất ngôn, câu 3 và 4, 5 và 6 bắt buộc phải đối nhau.
Ví dụ: Hai bài "có cọp" của Phan Văn Trị và Tôn Thọ Tường:
Giang Sơn ba tỉnh (bài 1)
Giang nam ba tỉnh hãy còn đây,
Trời đất xui chi đến nỗi này?
Chớp nhoáng thẳng bon dây thép kéo
Mây tuôn đẹn kịt khói tàu bay.
Xăn văn thầm tính, thương đôi chỗ,
Khấp khởi riêng lo, biết những ngày.
Miệng cọp hàm rồng chưa dễ chọc,
Khuyên đàn con trẻ chớ thày lay!
(Tôn Thọ Tường)
Nhận xét: Chúng ta thấy bốn câu đối trong 3 và 4, 5 và 6 của Tôn Thọ Tường cũng chỉ dừng ở mức đúng luật bằng trắc và ý. Về từ loại, chưa đáp ứng đúng từ loại và nghĩa. Ví dụ: "thẳng bon" là tính từ đi với "đen kịt" cùng từ loại nhưng về nghĩa phải là: thằng/cong, đen/trắng (bạch) hay thương/ghét, thương/yêu, thương/hận, ngày/đêm...
Họa "Giang Sơn ba tỉnh (bài 1):
Hơn thua chưa quyết đó cùng đây,
Chẳng đã, nên ta phải thế này.
Bến Nghé quản bao cơn lửa cháy,
Cồn Rồng dầu mặc muội tro bay.
Nuôi muông giết thỏ còn chờ thủa,
Bửa lưới săn nai cũng có ngày.
Đừng mượn hơi hùm rung nhát khỉ,
Lòng ta sắt đá, há lung lay.
(Phan Văn Trị)
Nhận xét: Chúng ta thấy Phan Văn Trị đối chỉnh hơn: "Bến Nghé/Cồn Rồng" (danh từ chỉ địa điểm), "quản cơn/dầu mặc" (trạng từ hay còn gọi là phó từ, không phải từ chính như danh, động và tính), "cơn lửa cháy/muội tro bay" (cụm chủ - vị) và "nuôi muông/bửa lưới, giết thỏ/săn nai" (cụm danh - động). Chỉ có cụm "còn chờ thuở/cũng có ngày" chưa chỉnh vì nghĩa "chờ" phải đi với nghĩa "đợi", nghĩa "thuở" phải đi với "thời"...
Chúng ta chú ý hai câu sau:
Mắt trợn tròn xoe
Râu hùm vểnh ngược
Hai câu này đối nghĩa, đối bằng trắc chứ không đối ý và từ loại. Trong "Hồi trống cổ thành" ("Tam quốc chí diễn nghĩa" của La Quán Trung, tác giả mô tả cơn giận của Trương Phi: "Nghe Tôn Cào vào báo tin hai chị và Quan Vũ đến, mời Trương Phi ra đón, Phi “chẳng nói chẳng rằng lập tức mặc áo giáp vác xà mâu lên ngựa, dẫn một nghìn quân đi tắt qua Cửa Bắc”. Hành động dữ dội, sôi sục “mắt trợn tròn xoe, râu hùm vểnh ngược, hò thét như sấm, múa xà mâu chạy lại đâm Quan Công”.
Đối thơ, đối liễn cần có sự lao động trí óc. Vì khó làm nên chúng cũng đang dần dần "tuyệt chủng" như loài cọp nói riêng và thú qúy hiếm nói chung. Người ra đối buộc phải có câu trả lời của mình sẵn. Không thể có ông/bà thầy nào ra bài toán cho học sinh làm mà mình cũng.... botay.com, booc.net! Ngay cả trong giai thoại, Hồ Xuân Hương đối nhát Trạng Quỳnhi: “Da trắng vỗ bì bạch” chắc gì bà đã có câu giải. Cũng như người ta đố: "Bánh ít thêm đường bánh ít ngọt" hay "Gái Củ Chi chỉ cu hỏi củ chi?" cũng chắc gì người ra đề có câu giải nào chưa? Đưa câu đối thì dễ nhưng để có "đáp án" thì không. Đấy chưa phải là "nhà đối" mà chỉ là "đòi... nhá"! "Nghiên cứu về các phép đối trong Thơ Văn Việt Nam" hãy còn bỏ ngỡ. Hy vọng ngày mai, các bậc "ông Nghè, Tiến sĩ, Giáo sư" sẽ "mở mắt" chúng ta bằng một công trình vô cùng hấp dẫn và rất tốn chất xám này!
E. Kết: Mùa xuân về, cọp cũng về theo. Có thể rừng bị phá nhiều nên cọp "không chốn nương thân" chăng? Mặc dù bảo vệ cọp nhưng chúng ta cũng thận trọng rằng:
Người điên vẫn cứ là người
Hùm hiền xổng củi liền... xơi thịt người.
Chúng ta đang ở vào thế kỷ của khoa học biện chứng. Mọi chuyện kể về hổ nói chung hay về bất cứ điều gì chưa được hay không được khoa học công nhận, chúng ta chỉ nghe cho vui. Cọp nào cũng không ngán mà chỉ sợ nhất… cọp này: Đất người, ta chiếm rồi sau thành đất ta. Của người, ta giựt rồi sau thành của ta. Vợ người, ta đoạt rồi sau thành của ta. Chuyện đời không có, nói mãi thành có. "Giả lộng thành chân". Đó mới là "Cọp"! May sao! Cọp đi vào nhân gian bằng con đường cổ tích, thần thoại, huyền thoại và kinh dị... Nhưng tất cả các loại hình trên từ sự tích "Con Rồng, cháu Tiên" hay "Âu Cơ trăm trứng" đến "Cọp đi tu" thì vẫn muôn đời không bao giờ có thật. Đã đến lúc chúng ta cần "gạn đục khơi trong" lịch sử văn hóa nghệ thuật. Cọp, hùm, hổ mạnh dữ, hung ác cỡ nào cũng chẳng bằng “tâm hổ, bụng cọp, lòng hùm, dạ ba mươi” của loài người. Mười hai con giáp đi qua, năm cọp sẽ trở lại và chu kỳ biến thiên tuần hoàn của tạo hóa dành cho hành tinh xanh vẫn cứ quay. Cọp đi rồi cọp về nhưng người đi không bao giờ về nữa! Còn chăng một thoáng khói hương rồi cũng trôi tan vào gió bể, mây ngàn! "Cọp chết để da, người ta chết để tiếng" để "ngàn đời bia miệng vẫn còn trơ trơ". “Long - Hổ đang tranh hùng” trên thế giới này đã, đang và sẽ biến thế giới thần tiên trở thành địa ngục. “Nước xa không cứu được lửa gần”. “Lửa” đang nhóm ngay trên đầu chúng ta. Con cọp thành tinh hóa Hỏa Long sẽ nhai nát hay thiêu rụi chúng ta trong nháy mắt.
Cầm Hổ dữ phải dùng mưu.
Trói Long giở mẹo cương – nhu biết dùng.
Trăng xanh (blue moon) tuyệt diệu trong đêm giao thừa tháng 12 chỉ về sau 19 năm. 17 năm con nhộng dưới đất ở Mỹ mới lột vỏ bay lên thành ve. 60 năm mới được một năm Bạch Hổ hiền lành chiếu tướng. Tuyệt vời thay! Thiên nhiên đã có rất nhiều món qùa cực kỳ qúy hiếm vô giá tặng cho hành tinh xanh của chúng ta, trong đó có thế giới loài cọp. Hãy giữ lấy chúng và trân trọng sự sống ngắn ngủi có thể bị tước đi bởi chiến tranh do lòng tham và sự thù hận ngút ngàn trong xã hội và gia đình. Hầu hết gia đình nào cũng có nuôi cọp mà là… cọp cái! Chúng ta cẩn thận, đừng “thả cọp cái” qua… hàng xóm và chọc giận loại cọp này là “thế giới hòa bình”. Ít ra, cũng “hòa bình” từ đây cho tới 2012 tận thế là xong!
Năm mới, Tết đến, theo thông lệ, làm câu đối tế, hay hoặc dở, ngớ ngẫn hay ngu ngơ, cũng mặc kệ, chẳng có sợ bị chê văn “tệ hơn drợ thằng Đậu” bởi nghiệp văn chương còn nặng nợ:
Hổ phận, hổ danh hèn kiếp hổ
Trâu ăn, trâu buột nhục thân trâu.
Đưa ông Sửu
Rước bác Hùm.
Googbye Trâu đệ
Welcom Cọp huynh!
Tháng 2/01/2010
Ngọc Thiên Hoa
TƯ LIỆU THAM KHẢO CÓ SỬ DỤNG:
I. Bài viết:
1. "Tiger Parts and Chinese Medicine" - Jeffrey Hays (factsanddetails.com).
2. "The Tiger: Power and Fragility" - Dr. K. Ullas Karanth (rareearthexplorations.com).
3. "The Tiger Cages of Con Son" - Don Luce (peaceworkmagazine.org).
4. "Tiger Conservation: Tigers in the Wild" (rareearthexplorations.com).
5. "All About Tigers" (enchantedlearning.com).
6. "The Tyger" - William Blake (tuffydog.com)
7. "Thần Hổ trong thắng cảnh Hương Sơn" (music.vietfun.com).
8. "Lê Văn Khôi tay không bắt cọp" ((aiki-viet.com.vn)
9.. "Cọp đi tu" (vnthuquan.net).
10. "Bẫy cọp" (Trần Biên, lmvn.com).
11. "Tôi đi 'săn' cọp" Sầm Bót kể (vietbao.vn).
12. "Lan man chuyện cọp Khánh Hòa"- Nguyễn Văn Nhiên (vnthuquan.net).
13. "Qúa giang và qúa tải" - Tưởng Năng Tiến (nguoi-viet.com, vietbao.com).
14. "Cọp Khánh Hòa" - Ngô Văn Ban (ninhhoatoday.net).
15. "Huyền thoại về con cọp trắng" - Hồ Tĩnh Tâm (hotinhtam.vnweblogs.com).
16. "Cọp: Thực chất và huyền thoại" - Mường Giang (kbchaingoai.iboards.us).
17. "Nghè hóa cọp" (vi.wikibooks.org).
18. "Năm Cọp: Điểm mặt" - Lê Thương (tuoitrevhn.com).
19. "Tôi đi 'săn' cọp" (vietbao.vn).
20. "Lan man chuyện cọp Khánh Hòa"- Nguyễn Văn Nhiên (vnthuquan.net).
21. "Qúa giang và qúa tải" - Tưởng Năng Tiến (nguoi-viet.com, vietbao.com).
22. "Chuyện cọp Bầu Lòng - Võ Tòng Tân Khánh" - Lưu Linh Tử (thaibinhhoiquan).
23. "Gà mổ mắt cọp" - Pháp Sư Tịnh Không (music.vietfun.com).
24. "Ngụ ngôn La Fontain" (poesie.webnet.fr, nguyenvanvinh.net).
25. "Truyện cổ nước Nam" - Nguyễn Văn Ngọc (Nxb Thăng Long).
26. "Cọp ba móng ở rừng miền Đông" - Thụy An (cand.com).
27. "Cọp miền Đông năm ấy" - Trầm Hương ghi theo lời kể Nguyễn Thụy Nga (cand.com).
28. "Thần Hổ" - Tchya (dactrung.net).
II. Sách:
1."Tigers" - Amanda Harman ( Hong Kong, New York - Library of Congress).
2. "Lions and Other Wild Cats" - Steven A. Horak (Malaysia - World Book. Inc 2002 Chicago - Library of Congress).
3. "All About Tigers" - Panthera tigris - (enchantedlearning.com).
4. "Tự điển Hán - Việt " - Thiều Chửu (trực tuyến).
5. "Hán - Việt Từ Điển" - Đào Duy Anh (Nxb VH-TT - 2005).
6. "Xứ Trầm Hương" - Quách Tấn (Lá Bối, Sài Gòn - 1970; Hội VHNT Khánh Hòa - 2002).
7. "Khám phá những bí ẩn của những điềm chiêm bao" ("Discover the mysteries of dreams" - Michael Halbert), Sâm Giang - 1970.
8. "Danh nhân thế giới" (Nxb VH-TT - 1998).
9. "Nghìn năm bia miệng" - Huỳnh Ngọc Trảng, Trương Ngọc Tường (Nxb TP.HCM - 1992).
10. “Thành ngữ điển tích Trung Quốc” - Nguyễn Tôn Nhan (Nxb VH-TT – 2006).
10. "Việt Nam văn học sử yếu" - Dương Quảng Hàm (Nxb HNV - 2002).
11. "Từ điển chính tả tiếng Việt" - Nguyễn Văn Khang (Nxb KH-XH - 2003).
III. Các web sites khác có trích thơ, thành ngữ và bài lẻ về cọp: tuffydog.com, search.winamp.com, honoluluzoo.org, wiki.answers.com, sager-pc.cs.nyu.edu, chimviet.free.fr, vietbao.com, vantuyen.net, wiki.answers.com, rada.vn, tuviglobal.com, traitimyenbai.net, 2sinhvien.com, toquoc.gov.vn, vantien.com, vatgia.com, thuvien.maivoo.com, tuoitrehoaian.com, tintuconline.vietnamnet.vn, dactrung.net, vietstamp.net, world.viet-numis.com, tieuhocdanghai.com, claytonemery.com, bartleby.com, thivien.net, vn.myblog.yahoo.com, thuvien-ebook.com. hoasontrang.us, poesie.webnet.fr, hoiluan.vanhocvietnam.org, phamthientho.word, vlink.com, press.com, jdlf.com, hungyen24h.vn, vn.myblog.yahoo.com…
* Phần trích dẫn được giữ nguyên gốc.
** Thử nghiệm tiếng Việt: Đánh dấu nhấn vào nguyên âm giữa của một từ.
Thanks - Xin trân trọng cám ơn
;)
